| dbpprop:abstract
|
- PAX Association was a pro-communist government secular religious organization, created in 1947 in Poland. It worked to undermine grassroot support for the Roman Catholic Church. Created by Bolesław Piasecki, it attempted to compete over public issues with the right-wing clergy during the stalinist era (1945-1956). It took over the Polish branch of Caritas, supported the trial and imprisonment of many Polish clergymen, among them bishop Czesław Kaczmarek and cardinal Stefan Wyszyński. After 1956, together with many other similar government initatitives, it was toned down and took a more compromising position, in some regards even supporting the anti-communist resistance in Poland, although it supported the communist government of the People's Republic of Poland until the fall of communism. After 1982 it was a member of the Patriotic Movement for National Rebirth. Throughout the decades after its creation and the death of Stalin, it continued to steadily lose power and influence, although it still exists in modern Poland. At all times it was financed by the government as a fake opposition. There were number of collaborators from within the clergy, who were lured by free state benefits, including lavish state pensions (unavailable to clergy otherwise).
- Stowarzyszenie PAX (PAX-Vereniging ook PAX-Groep genaamd) was een Poolse vereniging van Rooms-Katholieken die samenwerkten met de communistische regering van de Poolse Verenigde Arbeiderspartij (PZPR). De PAX-Groep werd op 25 november 1945 onder de naam Beweging van Progressieve Katholieken opgericht. De Beweging wijzigde in 1952 haar naam in Stowarzyszenie PAX (PAX-Groep). Vanaf haar oprichting in 1945 werd de PAX-Groep geleid door graaf Bolesław Piasecki, die voor de Tweede Wereldoorlog, de proto-fascistische RNR-Falanga leidde. De PAX-Groep was nationalistisch en werd soms beticht van antisemitisme. De PAX-Groep steunde de communistische regering in conflicten met de kerkelijke hiërarchie. De PAX-Groep had een eigen uitgeverij en onderhield contacten met Oost-Europese en West-Europese Rooms-Katholieken. Een bekende krant die door leden van de PAX-Groep werd gerund was Dzis i Jutro: Katolicki tygodnik spolevzny "Vandaag en Morgen: Katholiek Tijdschrift", sinds 1956 Kierunki, "Richting", genaamd). De PAX-Groep werd gecontroleerd door de communistische regering en de KGB (voorheen de NKVD) en had een aantal afgevaardigden in de Sejm (parlement). De macht van de PAX-Groep scheen halverwege de jaren '50 bijzonder groot te zijn. De PAX-Groep beschikte over een eigen uitgeverij en Piasecki gaf een aantal theologische werken (o.a. Zagadnienia istotne, d.i. "Essentiële Problemen") uit waarin hij de collaboratie van Rooms-Katholieken met de communistische regering van Polen als belangrijk en noodzakelijk beschouwde. Het Vaticaan veroordeelde daarop zowel Zagadnienia istotne als Dzis i Jutro. Tijdens de Poolse Oktober van 1956 (demonstraties en stakingen brachten toen het regime van de Stalinist Bolesław Bierut ten val) steunde Piasecki de Stalinisten en Bierut en stond niet afwijzig tegen gebruik van geweld tegen de demonstranten. De PAX-Groep werd in 1956, nadat Bierut was afgezet en vervangen door Władysław Gomułka, ontbonden, daarvoor in de plaats werd Znak opgericht. Znak was eveneens Rooms-Katholiek, maar veel minder nationalistisch en het hekelde het antisemitisme (in 1968 veroordeelde Znak als enige parlementaire groep het antisemitisme van de regering). Znak werd - in tegenstelling tot de PAX-Groep - door de Rooms-Katholieke Kerk gesteund. Na 1956 bleef er een andere PAX-Groep onder Piasecki actief, deze was tot 1989 in het parlement (Sejm) vertegenwoordigd. Hoewel deze PAX-Groep veel minder krachtig was dan de voorgaande groep, wist Piasecki zich op de één of andere manier te handhaven. In 1971 werd Piasecki zelfs lid van de Poolse Staatsraad (dwz. het collectieve staatshoofd). Andere leden van deze PAX-Groep waren eveneens lid van de Staatsraad. Ryszard Reiff en Zenon Komender waren namens deze PAX-Groep lid van de Sejm en de Staatsraad. Voorzitter Ryszard Reiff (1979-1982), die Piasecki na diens dood was opgevolgd, volgde een liberale koers. In 1981 was hij het enige lid van de Staatsraad die weigerde in te stemmen met Jaruzelski's staat van beleg. In 1982 werd Reiff vervangen door Komender die Jaruzelski steunde. (Reiff zocht daarop toenadering tot Solidariteit en was van 1989 tot 1993 senator voor die beweging. ) Komender was niet alleen lid van de Staatsraad, maar ook lid van het presidium van het PRON (een soort Nationaal Front). Nadat de democratie in 1989 in Polen haar intreden deed, heroriënteerde de PAX-Groep zich. In 1994 wijzigde zij haar naam in Civitas Christiana. Deze nieuwe PAX-Groep is links-Christen-democratisch.
- Stowarzyszenie PAX – organizacja utworzona oficjalnie w 1947 r. przez Bolesława Piaseckiego i innych działaczy przedwojennego Obozu Narodowo-Radykalnego Falanga. W 1945 r. Piasecki pertraktował z wysokim funkcjonariuszem NKWD, Iwanem Sierowem i uzyskał jego zgodę na funkcjonowanie na terytorium zajętym przez Armię Czerwoną. Od 1945 grupa wydawała pismo "Dziś i Jutro", a w 1947 została zarejestrowana jako Stowarzyszenie "Pax", która otrzymała szereg przywilejów od władzy komunistycznej jako organizacja katolicka. Pax posiadał prawie monopolistyczne prawo na wydawanie "katolickiej" prasy - tygodniki "WTK", "Zorza", "Kierunki", a wśród nich najważniejszy był dziennik "Słowo Powszechne", a także wydawnictw książkowych (Instytut Wydawniczy "Pax"). W latach stalinowskich Pax zmierzał do uzyskania pozycji jedynego pośrednika pomiędzy władzą a Kościołem i zmonopolizowania pod swoją egidą środowisk katolickich. Pax współpracował z ruchem "księży patriotów", atakował Episkopat Polski za rzekome dążenie do przywrócenia kapitalizmu, popierał proces biskupa Kaczmarka i uwięzienie prymasa Stefana Wyszyńskiego. W latach 1953-1956 "Pax" przejął i wydawał "Tygodnik Powszechny" po tym jak poprzednia redakcja odmówiła zamieszczenia nekrologu Stalina. Z kolei niektóre publikacje Piaseckiego były wpisane na kościelny indeks ksiąg zakazanych jednak papież po skierowaniu do niego przez Piaseckiego specjalnego listu nie zdecydował się na objęcie go ekskomuniką i potępienie go. W porównaniu z innymi środowiskami katolickimi Pax najściślej realizował politykę kolejnych ekip rządzących w Polsce Ludowej, co prowadziło niekiedy do jego konfliktów z hierarchią Kościoła katolickiego i odejścia z organizacji działaczy przeciwnych takiej działalności (np. fronda 1955, secesja 1956). Po 1956 r. Pax przybrał bardziej kompromisowe stanowisko. Pozostając częścią systemu władzy i popierając posunięcia władz, próbował jednocześnie prezentować katolickie stanowisko, zwłaszcza w takich kwestiach jak nauka społeczna Kościoła i kwestia przerywania ciąży. Zarówno po 1945 a zwłaszcza po 1956 roku działało lub współdziałało z nim wielu byłych żołnierzy i oficerów AK. Stowarzyszenie prowadziło działalność wydawniczą publikując książki które gdzie indziej nie mogły się legalnie ukazać, prowadziło jedyne w Polsce świeckie katolickie Liceum Ogólnokształcące p.w. św. Augustyna w Warszawie, wspierało materialnie byłych żołnierzy AK. Prowadzono działalność kulturalną. Ponadto Stowarzyszenie uzyskało przywileje gospodarcze, m. in. utworzyła własną spółdzielnię mieszkaniową. W marcu 1968 "Słowo Powszechne", wraz z "Trybuną Ludu" zainicjowało antysemicką nagonkę, w wyniku której zmuszono do emigracji ponad 13 tys. Polaków pochodzenia żydowskiego. Prominentni działacze PAX, jak Jan Dobraczyński stali się propagandystami marcowymi. Po śmierci Bolesława Piaseckiego w 1979 r. przewodniczącym Zarządu Głównego Stowarzyszenia PAX został Ryszard Reiff. Pod jego kierownictwem zasadniczo zmieniła się linia polityczna stowarzyszenia. W dobie powstawania "Solidarności" stowarzyszenie zdecydowanie je poparło, a dziennik "Słowo Powszechne" stał się wówczas jednym z najwiarygodniejszych dzienników (obok "Głosu Wybrzeża" i "Gazety Krakowskiej") opisujących wydarzenia w Polsce. Wprowadzenie stanu wojennego spowodowało zawieszenie działalności stowarzyszenia. Przewrót, jaki został dokonany przez konserwatywnych i zastraszonych starych działaczy stowarzyszenia doprowadził do odsunięcia od władzy przewodniczącego Ryszarda Reiffa, usunięcia wszystkich, którzy nie zgodzili poprzeć i uznać stanu wojennego. Wówczas zaprzepaszczono wszystko, co w tym krótkim czasie udało się Reiffowi odzyskać dla dobrego imienia PAX-u. Zaprzepaszczono również prasę, a i Instytut Wydawniczy PAX nie potrafił wyjść z kryzysu. Również Stowarzyszenie PAX nie odgrywało żadnej znaczącej roli społeczno-politycznej. Przez pewnien czas, reżimowe władze PRL-u spłacały odsunięcie od władzy Reiffa i wsparcie stanu wojennego, powoływaniem na stanowiska rządowe działaczy PAX-u (np. Lewandowski, Komender). W III Rzeczypospolitej Stowarzyszenie "Pax" straciło na znaczeniu, ale istnieje pod nazwą "Katolickie Stowarzyszenie Civitas Christiana". Najważniejsi działacze Stowarzyszenia Pax: Bolesław Piasecki, Konstanty Łubieński, Jerzy Hagmajer, Ryszard Reiff, Zenon Komender, Alfons Klafkowski, Bogusław Jeznach, Zygmunt Przetakiewicz.
|
![[RDF Data]](/statics/sw-cube.png)
