| dbpprop:abstract
|
- Old Tatar language was a literary language used among the Muslim Tatars from the Middle Ages till the 19th century. Old Tatar is a member of the Kypchak (or Northwestern) group of Turkic languages, although it is partly derived from the ancient Bolgar language (the first poem, considered to be written by Qol Ghali in Old Tatar dates back to Volga Bulgaria's epoch). It included many Persian and Arabic loans. As written form it was spelled equally among different ethnic groups, speaking different Turkic languages of Kypchak group, but pronunciation differed from one people to another, approximating to the spoken language, making this written form universal for different languages. The main reason of this universal usage is that the principle differences between languages of the Kypchak group are in pronunciation of vowels, which wasn't enough represented in Arabic alphabet. Language used Arabic script previously and later its variant Iske imla. Old Tatar Language is a language of Idel-Ural poetry and literature. With the Ottoman Turkish, Azeri and Chagatai, they were the only four Turkic literary languages used in the Middle Ages. It was actively used in publishing until 1905, when the first Tatar newspaper started being published in modern Tatar, which until then had been used only in a spoken form.
- Türki (1000-luvulta lähtien türkčä tai türk tili, myöhemmin türkī) on eräiden turkkilaisten kansojen historiallisista kirjakielistä käytetty nimitys. Niiden perustana on tšagatain kieli, johon sulautui paikallisten turkkilaisten kielten aineksia. Türkillä on useita alueellisia variantteja: Keski-Aasian türki, jota käytettiin 1500-luvun puolivälistä 1900-luvun alkuun saakka persian kielen rinnalla Keski-Aasiassa, Itä-Turkestanissa sekä osittain myös Koillis-Iranissa, Pohjois-Afganistanissa ja Pohjois-Intiassa. Se perustuu iranilaisvaikutteisiin karlukkilais-uiguurilaisiin murteisiin, joiden pohjalta kehittyivät myöhemmät uzbekin ja uiguurin kielet. Keski-Aasian türkiin ovat vaikuttaneet myös kiptšakkilaiset sekä itäoguusilaiset murteet, khorasaninturkki sekä uzbekin kielen oguusilaismurre. Keski-Aasian kirjakielestä käytetään myös nimityksiä tšagatai, uustšagatai ja uzbekin vanha kirjakieli. Sillä on rikas historiallinen ja kaunokirjallisuus, jota luettiin hyvin laajalla alueella. Kultaisen ordan türki, jota käytettiin 1300-luvulta lähtien tataarien kaanikuntien virallisena kielenä Volgan alueella sekä Syrdarjan alajuoksulla. Sitä kutsutaan myös horezminturkiksi ja kiptšakkilais-oguusilaiseksi kirjakieleksi. Volgan türki, jota käytettiin Kazanin kaanikunnan kukistumisen jälkeen 1600-luvulta 1900-luvun alkuun saakka Volgan ja Uralin alueella. Sitä kutsutaan myös tataarin vanhaksi kirjakieleksi. Ufan ja Orenburgin seuduilla siihen vaikutti voimakkaasti Keski-Aasian türki. Kielellä on rikas uskonnollinen ja historiallinen kirjallisuus. Kaunokirjallisuus on vähäistä. Pohjois-Kaukasian türki, jota käytettiin 1400-luvulta 1900-luvun alkuun Pohjois-Kaukasian ja Dagestanin turkkilaisten ja kaukasialaisten kansojen kirjakielenä. Sillä käytiin kirjeenvaihtoa ja luotiin runoutta. Krimin türki, johon turkin kieli oli vaikuttanut voimakkaasti. Vähän-Aasian türki. Kirjakielet perustuivat arabialaiseen kirjaimistoon, joka soveltui huonosti turkkilaisten kielten äänteiden merkitsemiseen.
- Язык тюрки́ - тюркский литературный язык, на котором писали с XIII по XIX вв. , использовавшийся различными (причем не только тюркскими) народами. Возник на карлукской (карлукско-хорезмийской) основе, явившейся результатом взаимодействия караханидско-уйгурского языка с местными (постепенной замены языка -d- на язык -j-). Несмотря на наличие нескольких региональных вариантов, существовала их общность, обусловленная близостью тюркских языков друг другу; использованием арабского письма, в котором гласные не находили полного отражения в графике, и поэтому одно и то же слово в различных регионах могло читаться по-разному; и, наконец, обилием арабо-персидских лексических заимствований. В литературе часто встречается более узкое употребление данного термина только для поволжского тюрки (старотатарского литературного языка). На нем созданы такие произведения старотатарской литературы, как поэма «Кыйсса-и Йосыф» Кул Гали, «Гулистан бит-тюрки» Сейфа Сараи, «Мухаббат-наме» ал-Хорезми, «Хосров и Ширин» Кутба, «Нахдж ал-фарадис» Махмуда ас-Сараи ал-Булгари, «История пророков» Рабгузи и многие другие. Этот язык активно функционировал до второй половины XIX века в литературе и различных сферах общественной жизни. Региональные варианты тюрки и тюркские языковые ареалы, находившиеся под его влиянием: золотоордынский среднеазиатский (карлукско-хорезмийский) - карлукско-хорезмийский (узбекский, уйгурский); золотоордынский кыпчакский (арало-каспийский) - кыпчакско-ногайский (каракалпакский, казахский, кыпчакско-узбекский), киргизско-кыпчакский (киргизский); золотоордынский восточноогузский - восточноогузский (туркменский, туркменско-узбекский, хорасанско-тюркский); золотоордынский поволжский - кыпчакско-булгарский (татарский, башкирский); северокавказский - кыпчакско-половецкий (кумыкский, карачаево-балкарский), кыпчакско-огузский (северный сельджукский) - северный азербайджанский; кыпчакско-ногайский (ногайский); малоазийский - южный огузо-сельджукский (турецкий); крымский - крымскотатарские ареалы огузо-сельджукский, кыпчакско-булгарский, кыпчакско-ногайский в зависимости от диалекта.
|
![[RDF Data]](/statics/sw-cube.png)
