Historical determinism is the stance in explaining history or advocating a political position that events are historically predetermined (and/or currently constrained) by various forces. Since such explanation is the norm, it may be better understood in contrast to its negation, i.e. the rejection of historical determinism. The italicized alternation (and/or) is significant because some political philosophies assert a form of the one and reject the other.

PropertyValue
dbpprop:abstract
  • Historical determinism is the stance in explaining history or advocating a political position that events are historically predetermined (and/or currently constrained) by various forces. Since such explanation is the norm, it may be better understood in contrast to its negation, i.e. the rejection of historical determinism. The italicized alternation (and/or) is significant because some political philosophies assert a form of the one and reject the other. Used as a pejorative, it is normally meant to designate an overdetermination of present possibilities by historical conditions.
  • Het historisch determinisme is een deterministische leer, die stelt dat het verloop van de geschiedenis bepaald wordt door voorafgaande gebeurtenissen en daarbij een te voorspellen koers zal volgen. Meestal wordt de term in verband gebracht met het historisch determinisme van Karl Marx. De geschiedenis van de maatschappij is verklaarbaar, en niet toevallig of willekeurig. Het verloop ervan hangt niet af van de onvoorzienbare grillen van genetische mutaties, of de wil van ‘grote mannen’. De wil van een geatomiseerde menigte, naar voren gebracht in de democratie, is ook geen bepalende factor. In laatste instantie wordt ze verklaard door de fundamentele structuur van de maatschappij tijdens elke welbepaalde periode, en door de essentiële tegenstellingen van die structuur. Zolang een maatschappij verdeeld is in klassen dient ze volgens de marxisten verklaard te worden door de klassenstrijd. Voor Karl Marx en zijn volgelingen was het historisch determinisme een houvast bij het beschouwen van de veranderingen in de maatschappij. Uit de feodale maatschappij kwam noodzakelijkerwijs een kapitalistische maatschappij voort. Die maatschappij moest wetmatig veranderen in een door Marx voorspelde fase van verelendung waarin economische crises elkaar steeds sneller opvolgden. Uiteindelijk zou de daardoor veroorzaakte klassenstrijd een revolutie veroorzaken waarin het socialisme werd gevestigd. Later zou het communisme als utopisch eindproduct van maatschappelijke en historische tegenstellingen volgen. Wanneer het historisch materialisme een deterministische leer is, is het dat in de dialectische en niet in de mechanistische betekenis van het woord. Het marxisme sluit het fatalisme uit. Of juister: elke poging het marxisme om te vormen tot een fatalisme of tot een automatisch evolutionisme ontneemt er een fundamentele dimensie aan. De klassenstrijd moet immers wel worden gevoerd vanuit het besef dat de arbeidersstand zichzelf moet emanciperen. Zelfs als de keuzemogelijkheden van de mensheid begrensd worden door een materiële of sociale dwang waaraan zij niet kan ontsnappen, dan nog kan ze, volgens het historisch determinisme, uiteindelijk haar lot in handen nemen binnen die gedwongen begrenzing. De mens maakt steeds zijn eigen geschiedenis. Wanneer de mens het product is van maatschappelijke voorwaarden, dan nog zijn die voorwaarden het product van de maatschappelijke praktijk van de mensen. Dit voorbijstreven van het oude historische idealisme (‘de ideeën, of de grote mannen, maken de geschiedenis’) en van het oude mechanistische materialisme (‘de mensen zijn het product van de omstandigheden’) is in zekere zin de geboorteakte van het marxisme. Het ligt vervat in de ‘Stellingen over Feuerbach’ die het besluit vormen van de ‘Duitse Ideologie’ van Marx en Engels. In Nederland stelde Abraham Kuyper de antithese tegenover het historisch determinisme. In Duitsland kwam Adolf Hitler met zijn "strijd om lebensraum" en een rassentegenstelling die de plaats van de klassenstrijd innam met een alternatief voor het historisch determinisme als verklaring voor historische ontwikkelingen. In de encycliek Rerum Novarum formuleerde de Katholieke Kerk een alternatief voor het marxisme. Het corporatisme en het (Portugees) fascisme waren gevolgtrekkingen uit Rerum Novarum. Al deze reacties poogden de tegenstelling tussen de klassen te verzoenen of als oorzaak van veranderingen te vervangen door een andere tegenstellingen. De sociaaldemocratie, bijvoorbeeld in het werk van Eduard Bernstein, zwakte het belang van het historisch determinisme sterk af.
dbpprop:reference
rdfs:comment
  • Historical determinism is the stance in explaining history or advocating a political position that events are historically predetermined (and/or currently constrained) by various forces. Since such explanation is the norm, it may be better understood in contrast to its negation, i.e. the rejection of historical determinism. The italicized alternation (and/or) is significant because some political philosophies assert a form of the one and reject the other.
  • Het historisch determinisme is een deterministische leer, die stelt dat het verloop van de geschiedenis bepaald wordt door voorafgaande gebeurtenissen en daarbij een te voorspellen koers zal volgen. Meestal wordt de term in verband gebracht met het historisch determinisme van Karl Marx. De geschiedenis van de maatschappij is verklaarbaar, en niet toevallig of willekeurig. Het verloop ervan hangt niet af van de onvoorzienbare grillen van genetische mutaties, of de wil van ‘grote mannen’.
rdfs:label
  • Historical determinism
  • Historisch determinisme
skos:subject
foaf:page
is dbpprop:disambiguates of