| dbpprop:abstract
|
- Franz Stangl was an SS-Obersturmführer, commandant of the Sobibór and of Treblinka extermination camps.
- Franz Stangl war im Dritten Reich Verwaltungsleiter in der NS-Tötungsanstalt Hartheim und der NS-Tötungsanstalt Bernburg sowie Lagerkommandant der Vernichtungslager Sobibor und Treblinka. Er wurde 1970 wegen gemeinschaftlichen Mordes an mindestens 400.000 Juden zu lebenslanger Haft verurteilt.
- Franz Stangl byl vedoucím v zařízeních pro euthanázii Hartheim a Bernburg a především velitelem vyhlazovacích táborů Sobibor a Treblinka. Stangl byl Rakušan. Narodil se v roce 1908 v hornorakouském Altmünsteru v chudé rodině. Otec, bývalý dragoun císařské armády, který ho často brutálně bil, zemřel v roce 1916 na podvýživu. Stangl po základní škole odešel do místní textilky, kde se za tři roky vyučil řemeslu a záhy se stal nejmladším textilním mistrem v Rakousku. Za další dva roky už měl pod sebou 15 dělníků. Stále více si však začal uvědomovat obtížnost dalšího profesního postupu bez vyššího vzdělání. Rozhodl se proto pro změnu zaměstnání. Odešel k rakouské federální policii a učinil tak první krok na své cestě do pekla Treblinky. Snaživý Stangl si u policie v neklidném Rakousku třicátých let vedl dobře a vysloužil si dvě medaile. Po anšlusu v roce 1938 Stangl díky známostem přečkal tvrdou čistku v policejním sboru a zřekl se oficiálně své katolické víry. V roce 1940, už jako agent gestapa, byl přeložen do Berlína a jmenován zvláštním policejním komisařem tzv. Všeobecné nadace pro ústavní péči na Tiergartenstrasse 4. V dubnu 1942 byl Stangl na Wirthovo doporučení poslán do Sobiboru, aby urychlil stavební práce, které neprobíhaly podle harmonogramu. Stangl, který se v Sobiboru osvědčil, byl ze svého dobře fungujícího království vytržen a poslán do Treblinky. Stangl nebyl sadista. Vždy perfektně oblečený, většinou v bílém svršku, člověk s jemným hlasem, přátelský, milý. Na černou práci měl podřízené, on tu byl od toho, aby stroj fungoval jak hodinky. Což se mu dařilo. Ne náhodou byl mnohými považován za nejlepšího velitele koncentračních táborů v Polsku. Pod jeho velením prošlo plynovými komorami obou táborů zhruba milion lidí. Když ho v roce 1945 zatkli Američané v Rakousku, mysleli si, že dostali důstojníka zodpovědného pouze za protipartizánskou činnost na Balkáně. I tak byl z internačního tábora Glasenbach poblíž Salzburgu převezen v roce 1947 do civilního vězení v Linci, odkud zanedlouho utekl. Nebo spíše, vzhledem k mírnosti vězeňského režimu, v klidu odešel. Ještě s jedním kolegou ze Sobiboru utekl do Itálie a za pomoci vatikánského biskupa rakouského původu Aloise Hudala zmizel s pasem červeného kříže v roce 1948 v Sýrii, kde se v Damašku setkal s manželkou i třemi dcerami, a následující tři roky tam pracoval jako strojní inženýr v textilní továrně. V roce 1951, tak jako spousta jiných nacistů, emigroval spolu s nejbližšími do Brazílie, respektive do Sao Paula, kde, stále pod svým pravým jménem, pracoval jako inženýr v závodě koncernu Volkswagen. To ale netušil, že zarputilý lovec nacistů Simon Wiesenthal je mu na stopě. Rakousko v té době už znalo Stanglovu roli ve válečném vyvražďování a vydalo na něj zatykač. Wiesenthal vypátral Stangla v Brazílii, kde byl v únoru 1967 zatčen a po dlouhých průtazích (Brazílie v té době nevydávala válečné zločince) poslán přes oceán do Evropy. Soud začal v květnu 1970 v Düsseldorfu . O několik měsíců později, 22. prosince 1970, přečetl soudce konečný rozsudek. Za zodpovědnost za zabití nejméně 900 000 mužů, žen a dětí během působení ve funkci velitele tábora v Treblince (zodpovědnost za smrt vězňů v Sobiboru se dokázat nepodařilo) dostal doživotí. Svědomí mohl Franz Stangl zpytovat zhruba půl roku. 28. června 1971 ho v düsseldorfském vězení zradilo srdce.
- Franz Stangl. Nació el 26 de marzo de 1898, en Altmünster, Austria - † se suicidó el 28 de junio de 1971, en prisión en Alemania. Fue un oficial nazi de las SS, participante activo en el Holocausto judío de la Segunda Guerra Mundial.
- Franz Stangl oli SS-upseeri ja Sobibórin ja Treblinkan keskitysleirien komendantti toisen maailmansodan aikana. Hän syntyi yövartijan pojaksi Altmünsterissa Itävallassa. Hänen suhteensa isään oli huono, hän pelkäsi tätä suuresti, ja tämä kuoli aliravitsemukseen 1916. Suhteestaan huolimatta Stangl väitti oppineensa vihaamaan "isänsä univormua". Myöhemmin hän väitti pitävänsä turvallisuudesta ja puhtaudesta, joita Itävallan poliisin univormut toivat. Stangl työskenteli nuoruudessaan kutojana, ja liittyi Itävallan poliisiin 1931. Omien sanojensa mukaan Stangl liittyi natsipuolueeseen Anschlussin jälkeen 1938. Stangl myös antoi natseille rahallista avustusta. Stangl yleni poliisivoimissa nopeasti, ja järjesteli vanhojen polisiiviranomaisten pidätyksiä Itävallassa. 1940 Heinrich Himmlerin suoralla käskyllä, Stanglista tuli T-4 Eutanasiaohjelman ylitarkastaja eutanasiainstituutissa Schloss Hartheimissa, minne henkisesti ja fyysisesti vammaisia lähetettiin surmattaviksi. Siellä Stangl kohtasi ensimmäistä kertaa Christian Wirthin. 1942 hänet siirrettiin Puolaan missä hän työskenteli Odilo Globocnikin alaisena. Stangl oli Sobibórin komendantti maalis-syyskuussa 1942. Stangl väitti että Globocnik kertoi hänelle että Sobibor oli tarvikeleiri armeijalle, ja leirin todellinen luonne selvisi hänelle kun hän löysi metsään piilotetut kaasukammiot. Myöhemmin hän kertoi Globocnikin tiedottaneen että Stangl saattoi tappaa "juutalaiset jotka eivät työskennelleet tarpeeksi kovasti" ja Globocnik lähettäisi uusia tilalle. Tänä aikana Stangl solmi uusia yhteyksiä Wirthiin, joka tänä aikana johti täysin toimivia Belzecin ja Chelmnon leirejä. Joko 16. tai 18. toukokuuta 1942 Sobibor tuli täysin toimintakuntoon. Kun Stangl oli johdossa, noin 100.000 surmattiin ennen konerikkoa lokakuussa, mihin aikaan Stangl oli lähtenyt leiristä. Sobiborin aikana Stanglin vaimo sai selville mitä leirillä tapahtui ja kysyi siitä mieheltään. Stangl kertoi hänelle “sinä tiedät että tämä on palvelusasia enkä voi puhua siitä. Kaikki mitä voin sanoa tai kertoa on: mikä on väärin, minulla ei ole mitään tekemistä sen kanssa". Syyskuussa 1942 Stangl aloitti tehtävänsä Treblinkan tuhoamisleirillä. Treblinkassa hän aloitti juopottelun, ilmeisesti sen jälkeen kun oli nähnyt kollegansa Wirthin seisomassa kuopan ääressä, joka oli täynnä palaneita ruumiita. Wirth oli huutanut mitä "moisille mätäneville jätteille piti tehdä". Sodan jälkeen Stangl vaihtoi henkilöllisyyttä. Vaikka Yhdysvaltain armeija oli pidättänyt hänet 1945, ja vaikka oli ollut Itävallassa vähän aikaa vankilassa, hän pakeni Italiaan Sobibórin kollegansa Gustav Wagnerin kanssa. Vatikaanin viranomaiset, huomattavimpana piispa Aloïs Hudal, auttoivat häntä pakenemaan "rottalinjalla", ja hän saapui Syyriaan punaisen ristin pakolaispassilla. Hudalin toiminta aiheutti lehdistöskandaalin vuonna 1947,ja hän erosi 1951 ja asui Roomassa kuolemaansa saakka 1963. Stanglin perhe liittyi hänen seuraansa ja he muuttivat Syyriasta Brasiliaan 1951. Oltuaan vuosia muissa töissä Stangl sai töitä Volkswagen-tehtaalta São Paulossa ystäviensä avulla, ja käytti yhä omaa nimeään. Hänen roolinsa leireillä tehtyihin joukkomurhiin oli Itävallan viranomaisten tiedossa, mutta hänestä julistettiin etsintäkuulutus vasta 1961. Huolimatta siitä että hän rekisteröityi Brasilian Itävallan konsulaatissa omalla nimellään, vei kuusi vuotta ennen kuin natsien metsästäjä Simon Wiesenthal jäljitti hänet ja pidätti hänet Brasiliassa. Hänet luovutettiin Länsi-Saksaan, jossa hänet todettiin syylliseksi 900.000 kuolemaan. Hän myönsi tappamiset, mutta sanoi: "Omatuntoni on puhdas. Tein vain yksinkertaisesti velvollisuuteni ...". Hänet todettiin syylliseksi 22. lokakuuta 1970 ja tuomittiin elinkautiseen vankeusrangaistukseen. Hän kuoli vankilassa Düsseldorfissa sydämen vajaatoimintaan 28. kesäkuuta 1971.
- Franz Stangl, était un officier SS qui fut commandant des camps d’extermination de Sobibor et de Treblinka. Il fut condamné à la réclusion à perpétuité en 1970 par un tribunal allemand.
- フランツ・シュタングル（Franz Paul Stangl 1908年3月26日－1971年6月28日）はナチス親衛隊将校、ソビブルとトレブリンカに存在した絶滅収容所の所長だった人物。最終階級は親衛隊大尉。
- Franz Stangl was een Oostenrijkse oorlogsmisdadiger. Hij was tot 1942 kampcommandant namens de SS van het vernietigingskamp Sobibór en werd daarna commandant van het vernietigingskamp Treblinka. Stangl werd in 1967, mede door de activiteiten van nazi-jager Simon Wiesenthal, getraceerd in Brazilië en uitgeleverd aan Duitsland. Hij werd in 1970 veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf wegens medeplichtigheid aan de moord op negenhonderdduizend mensen. Franz Stangl overleed in 1971 op 63-jarige leeftijd in de gevangenis aan een hartinfarct.
- Franz Stangl var en SS-offiser og kommandant i de tyske tilintetgjørelsesleirene Sobibor og Treblinka. Franz Stangl var sønn av en nattevakt. Etter å ha arbeidet som vever, ble Stangl medlem i det da ulovlige østerrikske nazipartiet. Kort før sin død hevdet han at han ikke hadde blitt medlem før etter Anschluss. Hans kone trodde ikke på dette, noe som forårsaket den første krisen i ekteskapet deres. Etter Anschluss steg Stangl raskt i gradene. I 1940 ble han leder for T-4 eutanasiprogrammet ved Schloss Hartheim, der psykisk og fysisk handikappede ble myrdet. I 1942 ble han overført til Polen som ansatt i Aksjon Reinhardt, der han arbeidet under SS-general Odilo Globocnik som hadde ansvar for tilintetgjørelsesleirene Chelmno, Belzec, Treblinka og Sobibor. Stangl ble kommandant i Sobibor fra mars 1942 til september 1942. Han var siden kommandant i Treblinka fra september 1942 til august 1943. I januar 1944 bad Globocnik Himmler om å belønne Stangl med Jernkorset, da han hadde vært «den dyktigste leirkommandanten i Polen». Som nykommer i Polen ble Stangl først sendt til Belzec for å motta instruksjoner fra Christian Wirth. Stangl beskrev leiren slik: «Jeg dro dit med bil. Først kom man til jernbanestasjonen på venstre side av veien. Leiren var på samme siden, men opp en bakke. Lukten... å Gud, lukten. Den var overalt. Wirth var ikke på kontoret. De sa han var oppe i leiren. » Dit gikk Stangl. Den ene massegraven var overfylt, og forråtnelsen skjedde så raskt at de døde ble skjøvet over kanten og rullet nedoverbakke. Her underrettet Wirth ham om hva hans arbeid i Sobibor skulle bestå i. Stangl hevder at han sa at noe slikt maktet han ikke. Han dro likevel til Sobibor og bistod med byggearbeidene der. Også Wirth kom dit, men overså angivelig Stangl og konsentrerte seg om å få gasskamrene bygget ferdig. Ifølge Stangl dukket Wirth plutselig opp og forlangte å få teste ut gasskamrene på de 25 jødiske bygningsarbeiderne. Med pisk drev han dem inn i bygningen, fikk dem gasset og raste over at dørene ikke sluttet tett. Så dro han. Stangl var nå kommandant. Stanislaw Smajzner kom til Sobibor som fjortenåring og overlevde. Etter krigen fortalte ham om Stangl: «Jeg så ham aldri skade noen. Det spesielle med ham var hans arroganse. Og hans åpenlyse glede over arbeidet og posisjonen han hadde. Ingen av de andre - selv om de på ulike vis var så mye verre enn ham - viste dette i samme grad. Han hadde dette evige smilet... Nei, jeg tror ikke det var et nervøst smil. Han var rett og slett lykkelig. » På slutten av krigen ble Franz Stangl internert av amerikanerne, som ikke visste noe om hans bakgrunn som kommandant i konsentrasjonsleirene. Etter 2½ år ble han overlevert til østerrikerne som satte ham i varetekt i Linz mens de utredet hans medvirkning i T4-programmet. I 1948 begynte Hartheim-prosessen. Da Stangl fikk vite av sin kone at en tidligere sjåfør ved Hartheim var blitt dømt til fire års fengsel, flyktet han den 30. mai fra det mer eller mindre åpne varetektsfengselet. Sammen med sin kollega fra Sobibor, Gustav Wagner og noen andre kamerater, tok han seg til fots via Graz, Merano og Firenze til Roma. Der fikk han hjelp av biskop Alois Hudal, rektor ved det østerrikske kollegium Santa Maria dell'Anima, til å nå Syria med et Røde Kors-pass. Stangls familie (kone og tre døtre) kom etter, og de bodde i Syria i tre år, før de flyttet til Brasil i 1951. Der arbeidet han med flere ting, før han fant seg arbeid på en Volkswagenfabrikk i São Paulo. Han brukte fortsatt sitt eget navn. I årevis hadde østerrikske myndigheter kjent til Stangls ansvar for massemord på menn, kvinner og barn, men Østerrike utstedte ikke noen arrestordre på ham før 1961. Det skulle gå ytterligere seks år før Stangl ble funnet i Brasil av nazijegeren Simon Wiesenthal og arrestert i 1967. Etter utleveringen til Vest-Tyskland ble han tiltalt for drapene på rundt 900 000 mennesker. Han innrømmet disse drapene, men hevdet: «Min samvittighet er ren. Jeg gjorde bare min plikt». Han ble funnet skyldig 22. oktober 1970 og dømt til livsvarig fengsel. Han døde av hjertesvikt i Düsseldorf fengsel 28. juni 1971. Mens han ventet på rettssaken, ble Franz Stangl intervjuet av journalisten og biografen Gitta Sereny. Disse intervjuene er grunnlaget for hennes bok Into that Darkness, som kom ut i 1974. Overfor henne hevdet han at han hadde ønsket å forlate jobben ved T4-programmet, men at han da ble truet med «det som var skjedd med Ludwig Werner». Werner var ganske riktig sendt i konsentrasjonsleir, men ikke fordi han bad seg fritatt for å delta i drapene, men derimot som straff for «finansielle transaksjoner med en jøde». Gitta Sereny har forklart at hun hadde ventet og lett i årevis før hun fant en av de hovedansvarlige for utførelsen av Holocaust som var i stand til, og ønsket, å snakke om sine handlinger.
- Franz Paul Stangl, Austriak, jeden z głównych wykonawców Holokaustu, komendant niemieckich obozów zagłady Treblinka i Sobibor oraz SS-Obersturmführer. Do austriackiej policji wstąpił w 1931, a wkrótce potem do tamtejszej NSDAP. Był też członkiem SS. Jego kariera w hitlerowskim aparacie terroru rozpoczęła się po anschlussie Austrii przez III Rzeszę. Początkowo zajmował się procesem zorganizowanego uśmiercania umysłowo chorych i inwalidów w zamku Hartheim. W marcu 1942 został komendantem Sobiboru, gdzie pełnił służbę do września 1942. Następnie przeniesiony, do sierpnia 1943 pełnił funkcję komendanta Treblinki. Zawsze ubrany w biały jeździecki mundur cieszył się opinią "najlepszego komendanta obozów hitlerowskich w Polsce", co wielokrotnie podkreślał jego przełożony Otto Globocnik. Stangl był odpowiedzialny za śmierć ok. 900 tysięcy Żydów polskich, z których ponad 700 tysięcy zamordowano za czasów jego komendantury w Treblince. Gdy przybył do tego ostatniego obozu, musiał na nowo zorganizować proces eksterminacji, gdyż jego poprzednik dr Irmfried Eberl "nie wykonywał swoich obowiązków należycie" (wg opini inspektora obozów zagłady Christiana Wirtha). Komory gazowe uległy uszkodzeniu, transporty z ofiarami oczekiwały tygodniami na bocznicy kolejowej na śmierć, a wokół obozu roznosił się straszliwy odór rozkładających się ciał. Stangl miał spowodować utajnienie procesu eksterminacji i zwiększenie jego wydajności. W tym celu zamienił stację w Treblince na elegancki dworzec, by przyszłe ofiary nie spodziewały się, co je czeka. Wybudował także nowe komory gazowe, które mogły pomieścić do 3 tysięcy ludzi. Usprawnił całą organizację obozu, dzięki czemu proces eksterminacji mógł przebiegać bez zakłóceń. Stangl nie traktował przyszłych ofiar jako ludzi, lecz jako "towar", który należy zlikwidować. Po wojnie udało mu się ukryć swoją tożsamość i nierozpoznany został wypuszczony z więzienia w 1947. Następnie Stangl, wraz z innym zbrodniarzem Gustavem Wagnerem (zastępcą komendanta Sobiboru), uciekł do Włoch. Stamtąd, z pomocą niektórych urzędników Watykanu, m. in. biskupa Aloisa Hudala), przedostał się do Syrii. W 1951 Stangl z rodziną wyjechał do Brazylii. Tam przez kilka lat żył pod własnym nazwiskiem, nie niepokojony. Dopiero w 1961 władze austriackie podjęły bardziej intensywne działania w celu doprowadzenia go przed oblicze sprawiedliwości. Przez 6 lat trwało polowanie na Stangla, kierowane przez Szymona Wiesenthala, co zaowocowało jego schwytaniem w 1967. O ekstradycję Stangla wystąpiły Izrael i Polska (w których zbrodniarz mógł oczekiwać kary śmierci), a także Austria. Ostatecznie jednak władze brazylijskie wydały, z powodów proceduralnych, Stangla RFN. Proces zbrodniarza zakończył się 22 października 1970. Uznany za winnego śmierci 900 tysięcy ludzi, został skazany na najwyższy wymiar kary: dożywocie. W trakcie procesu stwierdził, że "ma czyste sumienie, gdyż wykonywał tylko swoje obowiązki". Stangl zmarł w więzieniu na zawał serca w 1971. Dziennikarka i pisarka Gitta Sereny podjęła się próby zgłębienia osobowości oprawcy. Przeprowadziła liczne rozmowy ze Stanglem, w czasie gdy oczekiwał na proces. Ich efektem była książka Into That Darkness.
- Franz Stangl, född 26 mars 1908 i Altmünster, Österrike-Ungern, död 28 juni 1971 i Düsseldorf, Västtyskland, var en österrikisk SS-officer. Han var kommendant för förintelselägren Sobibór (1942) och Treblinka (1942-1943). Efter att ha arbetat inom det österrikiska polisväsendet blev Stangl efter Anschluss 1938 utnämnd till inspektör inom Nazitysklands eutanasiprogram, Aktion T4. 1942 blev han förflyttad till Polen, där han stod under Odilo Globocniks befäl. Stangl var kommendant för Sobibór från mars till september 1942 och för Treblinka från september 1942 till augusti 1943. Vid andra världskrigets slut lyckades Stangl att dölja sin rätta identitet och kunde några år senare, med hjälp från bland annat Vatikanen, fly till Syrien, innan han 1951 flyttade till Brasilien. 1967 lyckades Simon Wiesenthal och hans medhjälpare spåra upp Stangl i Brasilien. Stangl utlämnades till Västtyskland och ställdes inför rätta för folkmord på drygt 900 000 människor. Stangl erkände brotten, men sade: ”Mitt samvete är rent. Jag gjorde endast min plikt. ” Den 22 oktober 1970 dömdes Stangl till livstids fängelse. Han avled av hjärtsjukdom i Düsseldorfs fängelse i juni 1971.
- Франц Шта́нгль — Гауптштурмфюрер СС, комендант концентраційних таборів — Собібор; Треблінка. Народився 26 березня 1908 р. в містечку Альтмюнстер в Австрії в сім'ї військовослужбовця. З 1923 р. у віці 15-и років, працював на текстильній фабриці. В 1931 р. пішов на службу в земельну поліцію Лінца і досить швидко дослужився до чиновника політичного відділу поліції, що вів боротьбу, як з лівими, так і з правими силами. В 1934 р. приєднався до нацистського руху. В березні 1938 р. вступив в НДСАП в Австрії. В листопаді 1940 р. покликаний до Берліна, де йому було доручено по лінії СС керувати здійсненням програми евтаназії (умертвіння) в інституті в Хартгеймі, поблизу Лінца. За допомогою евтаназії передбачалося знищувати психічнохворих і важкохвроих людей, які непіддаються лікуванню. В березні 1942 р. керував створенням концентраційного табору Собібор, а через два місяця став його комендантом і пробув на цій посаді до вересня цього ж року. У вересні 1942 р. призначений на посаду коменданта концентраційного табору смерті Треблінка. За час його керівництва табором, там було знищено близько 700 (за іншими даними 900) тис. людей. Шлях до Треблінки відкривався наступним чином; Будівля (довгий барак) була обладнана газовими камерами, розташовувалась зліва. Одразу по лівій стороні за цим довгим бараком розпочинався, як казали німці «Reise bis Himmel» (шлях до небес). На великій відкритій площадці працював так званий «сортувальний загін», який розбирав гору речей померлих. Неподалік розміщувався екскаватор, який викопував ями для трупів. 2 серпня 1943 р. відбулося масове повстання в таборі, декілька сотень в'язнів зуміли втекти. Згодом повстання було придушене. Штангль через місяць разом зі своїм штабом були переведені в Трієст. Там він працював в концентраційному таборі Сан-Сабба — головному таборі на Адріатичному узбережжі. В 1945 р. повернувся в Австрію, де був заарештований. В 1948 р. організував втечу і через Італію добрався в Сирію, де жив під власним прізвищем. В 1951 р. переїхав в Бразилію. Жив і працював в містечку Сан-Пауло. На почтку 60-их рр. його особистість було ідентифіковано, і його заарештували. В 1967 р. виданий владі Федеративної Республіки Німеччини. В 1970 р. засуджений до довічного позбавлення волі. Очолюючи «фабрику смерті» Треблінка, Штангль все ж таки залишався люблячим чоловіком та батьком. Якось в інтерв'ю запитали його дружину Терезу Штангль: «Як ви гадаєте, що би було, якщо б ви в якийсь момент поставили чоловіка перед вибором — Я розумію загрожуючу для тебе небезпеку, але попереджую: або ти йдеш геть зі своєї страшної роботи, або ми з дітьми йдемо геть від тебе?» Тереза Штангль: «Напевне, якщо б я поставила його перед вибором — Треблінка або я — він би…так…він в кінці кінців вибрав би мене…»< Помер 28 червня 1971 р. у в'язниці Дюссельдорфа.
|
![[RDF Data]](/statics/sw-cube.png)
